Kính thưa quý cô chú, anh chị và các bạn!
“Muốn hiểu một vùng đất, đừng chỉ nhìn những gì đang hiện hữu hôm nay, mà hãy lắng nghe những gì đang ngủ yên dưới lòng đất.”
Nếu ở phần trước, chúng ta vừa cùng nhau khám phá câu chuyện Lý Sơn được thiên nhiên kiến tạo từ những dòng dung nham núi lửa hàng triệu năm trước, thì bây giờ, em xin mời quý cô chú cùng bước vào một hành trình khác – hành trình đi tìm ký ức của con người. Bởi lẽ, một vùng đất chỉ thật sự có linh hồn khi có dấu chân của con người. Và điều kỳ diệu là, trên hòn đảo nhỏ bé giữa Biển Đông này, những dấu chân ấy đã xuất hiện từ hơn 2.500 năm trước.
1. Khảo cổ học Xóm Ốc, Suối Chình – Nơi "kho báu" Sa Huỳnh thức giấc
Ngày nay, khi đi trên những con đường nhỏ thanh bình của đảo, ít ai nghĩ rằng ngay dưới lớp đất bazan màu đỏ mỡ màng ấy lại là cả một "kho báu" khảo cổ học khổng lồ. Qua nhiều đợt khai quật khảo cổ tại Xóm Ốc và Suối Chình, các nhà khoa học đã vô cùng ngỡ ngàng khi phát hiện hàng trăm hiện vật quý giá:
- Những ngôi mộ chum độc đáo và đồ gốm thô sơ.
- Công cụ lao động bằng đá được đẽo gọt tỉ mỉ.
- Những chiếc khuyên tai ba mấu tinh xảo, hạt chuỗi bằng mã não, thủy tinh hay vỏ ốc biển được chế tác cầu kỳ.
Tất cả những mảnh ghép ấy đều thuộc về Văn hóa Sa Huỳnh – một trong ba cái nôi văn hóa tiền sử lớn nhất Việt Nam, song hành cùng Đông Sơn ở miền Bắc và Óc Eo ở Nam Bộ. Điều đó là minh chứng đanh thép rằng từ hơn hai thiên niên kỷ trước, Lý Sơn chưa bao giờ là một hòn đảo hoang vắng. Nơi đây từng là điểm dừng chân, là mái nhà chung của những cộng đồng cư dân cổ sống bằng nghề đánh cá, trồng trọt và giao thương trên biển.
Quý vị thử hình dung, khi ở đất liền còn là những ngôi làng sơ khai, thì ngoài khơi xa này đã có những cánh buồm của người Sa Huỳnh vượt sóng dữ, mang theo gốm, muối, ngọc trai để trao đổi với các vùng lân cận. Điều đó cho thấy tổ tiên chúng ta từ rất sớm đã biết hướng ra biển, xem đại dương không phải là rào cản ngăn cách, mà là con đường kết nối với thế giới.
2. Dấu xưa Champa và những chiếc giếng cổ ngọt lành
Thời gian tiếp tục trôi... Sau lớp cư dân Sa Huỳnh cổ xưa là thời kỳ của Vương quốc Champa.
Trong nhiều thế kỷ, vùng biển miền Trung, trong đó có đảo Lý Sơn, từng nằm trên tuyến đường hàng hải sôi động bậc nhất Đông Nam Á. Những đoàn thuyền từ Trung Hoa, Ấn Độ, Java, Xiêm La... xuôi ngược qua vùng biển này để trao đổi tơ lụa, gốm sứ, hương liệu và ngọc quý. Người Chăm không chỉ là những thương nhân giỏi, mà còn là những cư dân biển cực kỳ tài ba. Họ để lại trên đảo nhiều dấu tích vô giá, mà đặc biệt nhất chính là những giếng nước cổ.
Có một điều kỳ lạ là những chiếc giếng này chỉ nằm cách mép nước biển vài chục mét, vậy mà nguồn nước bên trong vẫn ngọt lịm quanh năm, không một chút vị mặn mòi của biển cả. Cho đến tận hôm nay, nhiều gia đình trên đảo vẫn sử dụng nguồn nước từ những chiếc giếng được đào cách đây hàng trăm năm này. Đó là minh chứng sống động cho trình độ kỹ thuật và sự am hiểu địa chất đáng kinh ngạc của cư dân Chăm cổ.
Không chỉ vậy, nhiều lễ tục, tín ngưỡng thờ thần biển, thần núi và những yếu tố văn hóa dân gian trên đảo ngày nay vẫn thấp thoáng bóng dáng của nền văn minh Champa. Lịch sử không hề mất đi, lịch sử chỉ lặng lẽ hòa vào dòng chảy đời sống của các thế hệ mai sau.
3. Bước chân Nam tiến của người Việt và kỳ tích "vàng trắng"
Đến khoảng thế kỷ XVII, theo bước chân Nam tiến của dân tộc, những lưu dân người Việt từ vùng Sa Kỳ, Bình Sơn, Sơn Tịnh của đất Quảng Ngãi đã bắt đầu vượt biển ra khai phá Lý Sơn.
Ngày ấy, biển cả còn đầy rẫy hiểm nguy. Không có tàu cao tốc hiện đại, không có hệ thống định vị dẫn đường, chỉ có những chiếc thuyền buồm nhỏ bé, kinh nghiệm tích lũy và một lòng can đảm phi thường. Ông cha ta đã mang theo giống lúa, cây hành, cây tỏi; mang theo cả tín ngưỡng, phong tục và khát vọng dựng xây cuộc sống nơi đầu sóng ngọn gió.
Những dòng họ đầu tiên như Võ, Phạm, Lê, Nguyễn, Trần, Đặng... đã cùng nhau khai khẩn đất đai, dựng làng, lập đình, mở ruộng. Từ những bãi đá khô cằn phủ đầy tro bụi núi lửa, họ đã biến nơi đây thành những cánh đồng xanh mướt. Đó là điều khiến bản thân em luôn cúi đầu khâm phục. Bởi người dân Lý Sơn không bao giờ thụ động chờ đợi thiên nhiên ưu đãi, họ tự kiến tạo nên sự ưu đãi bằng chính đôi bàn tay lao động của mình.
Sự kết tinh kỳ diệu của mồ hôi và biển cả
Kính thưa quý cô chú và anh chị! Nếu chỉ nhìn những ruộng tỏi xanh mướt trải dài hôm nay, có lẽ ít ai biết rằng để có một vụ mùa, người dân phải trải qua biết bao nhọc nhằn.
Hằng năm, sau mỗi mùa biển lặng, họ lại chèo thuyền ra những bãi cát san hô ngoài khơi xa, xúc từng xẻng cát trắng chở về đảo rồi rải đều lên mặt ruộng bazan đỏ. Lớp cát ấy vừa giữ độ ẩm, vừa bổ sung khoáng chất, lại vừa giúp cây tỏi hấp thụ ánh sáng tốt hơn.
“Mỗi củ tỏi Lý Sơn đều mang trong mình một phần của núi lửa và một phần của biển cả.”
Quả thật không sai! Đất bazan tạo nên sức sống, cát san hô nuôi dưỡng hương vị, nắng gió miền Trung làm nên độ thơm, và chính mồ hôi, nước mắt của người dân mới là yếu tố kết tinh nên giá trị thương hiệu "vàng trắng" của đảo.
4. Lối sống nương vào biển khơi và kho tàng tri thức bản địa
Sống giữa trùng khơi, người dân Lý Sơn từ bao đời đã hình thành một lối sống rất đặc biệt. Trẻ em lớn lên cùng tiếng sóng, thanh niên trưởng thành cùng những chuyến biển khơi, người già truyền lại cho con cháu cách xem hướng gió, nhìn con nước, đoán thời tiết qua màu mây và ánh trăng.
Có những kinh nghiệm dân gian mà đến nay máy móc hiện đại cũng khó lòng thế chỗ:
- Chỉ cần nhìn đàn chim biển bay thấp hay cao, người ngư dân đã biết biển động hay lặng.
- Chỉ cần nhìn màu nước biển chuyển sắc là họ đã đoán biết luồng cá đang nằm ở đâu.
Đó là cả một kho tàng tri thức bản địa được tích lũy qua hàng trăm năm, trở thành một phần máu thịt của cư dân biển đảo.
Lời kết: Đi trên trầm tích của 2.500 năm lịch sử
Kính thưa quý cô chú, anh chị và các bạn!
Điều làm em yêu quý Lý Sơn không chỉ vì nơi đây có cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ, cũng không chỉ vì những cánh đồng tỏi nổi tiếng khắp gần xa. Mà bởi vì hòn đảo này giống như một cuốn sử sống. Mỗi lớp đất dưới chân là một lớp thời gian; mỗi viên đá núi lửa là một trang lịch sử; và mỗi người dân đảo chính là một người kể chuyện vĩ đại.
Ba nền văn minh lớn: Sa Huỳnh – Champa – Đại Việt với ba thời kỳ lịch sử khác nhau nhưng lại cùng hội tụ, giao thoa hòa hợp trên một hòn đảo nhỏ giữa Biển Đông bao la. Có lẽ vì vậy mà mỗi khi đặt chân đến đây, chúng ta không chỉ đang đi tham quan một điểm du lịch thông thường. Chúng ta đang thực sự bước đi trên lớp trầm tích của hơn 2.500 năm lịch sử.
Một lần nữa, em xin trân trọng cảm ơn sự lắng nghe của quý cô chú, anh chị và các bạn!
#chiasedulich #nguoitruyencamxuc
