BÒ MỘT NẮNG MUỐI KIẾN VÀNG KRÔNG PA
Tinh Hoa Ẩm Thực Giữa Chảo Lửa Tây Nguyên
Cả nhà mình ơi, quý vị có nghe thấy tiếng gió rít qua những tán thông xanh, có ngửi thấy mùi đất đỏ hăng nồng sau cơn mưa rào, và đặc biệt là mùi khói bếp củi thơm nồng nàn từ những nếp nhà sàn đằng xa kia không? Nhạc sĩ Nguyễn Cường từng viết những lời ca làm thổn thức biết bao trái tim rằng:
"Có hương rượu cần say men,
Có ngọn lửa nào đang nhen chơi vơi."
Nhưng hôm nay, em không chỉ muốn đưa mọi người say trong men rượu cần, mà muốn dẫn lối quý vị đến với một đỉnh cao ẩm thực – nơi kết tinh của nắng, của gió và của cái tình người Jrai mộc mạc. Đó chính là món đặc sản trứ danh mà bất cứ ai khi đi ngang qua vùng đất Gia Lai này cũng phải tìm cách thưởng thức cho bằng được: Bò một nắng chấm muối kiến vàng Krông Pa.
Quý vị có biết không, ẩm thực không đơn thuần là món ăn để lấp đầy dạ dày, mà chính là tấm gương phản chiếu chân thực nhất lịch sử, khí hậu và cả tâm hồn của một vùng đất. Để hiểu vì sao miếng thịt bò nơi đây lại có thể đánh thức mọi giác quan của những thực khách sành ăn nhất, xin mời đoàn mình cùng em hướng tầm mắt ra khung cửa sổ xe, đi tìm linh hồn của chảo lửa Krông Pa ngay trên mảnh đất Gia Lai đầy nắng gió này.
1. Krông Pa – Khi "Chảo Lửa" Tinh Kết Nên Tinh Hoa
Cả nhà mình nhìn kìa, những dải đồi trập trùng nối tiếp nhau, những đàn bò thong dong gặm cỏ. Chúng ta đang di chuyển qua địa phận tỉnh Gia Lai. Nếu như Pleiku nơi chúng ta qua có khí hậu mát mẻ quanh năm, thì ở phía đông nam của tỉnh lại có một vùng đất xa xôi và khắc nghiệt hơn rất nhiều, đó chính là huyện Krông Pa. Người ta ví nơi đó là "chảo lửa Tây Nguyên" bởi nhiệt độ mùa khô thường xuyên vượt ngưỡng bốn mươi độ C, với số giờ nắng kỷ lục đạt khoảng một ngàn bảy trăm giờ mỗi năm.
Thế nhưng, tạo hóa vốn rất công bằng. Khi ban tặng cho vùng đất ấy cái nắng rát da, Ngài cũng hào phóng ban cho nơi này một hệ sinh thái đồng cỏ rộng lớn vô song. Với hơn hai mươi bốn ngàn héc-ta đồng cỏ tự nhiên và một trăm sáu mươi ngàn héc-ta rừng bạt ngàn dưới tán, nơi đây sở hữu đàn bò lớn nhất vùng Tây Nguyên với số lượng lên đến khoảng bảy mươi ngàn con. Nhiều người bản địa vẫn hay nói vui rằng "đầu người Krông Pa bằng đầu bò" để tự hào về số lượng đàn gia súc khổng lồ của quê hương mình.
💡 Bí Mật Từ Lòng Đất Krông Pa
Điều gì đã làm nên chất lượng thịt bò cỏ ngon vượt trội mà ngay cả những địa phương liền kề cũng không thể sánh bằng? Bí mật nằm ngay dưới lòng đất quý vị ạ! Qua các công trình nghiên cứu khoa học, đồng đất nơi đây chứa hàm lượng Kali tự nhiên rất cao. Khi đàn bò cỏ bản địa ăn cỏ hấp thụ lượng Kali này, khả năng trao đổi chất của chúng tăng lên vượt trội, giúp bò chịu được kham khổ cực kỳ tốt. Thịt bò cỏ ngon nhất là vào dịp cuối năm, khi cây cỏ đâm chồi nảy lộc, tích tụ tinh hoa của đất trời. Lúc này, thớ thịt bò đỏ tươi, cực kỳ săn chắc, ngọt đậm đà và hầu như không có mỡ thừa.
2. Giai Thoại Về Lương Thực Dự Trữ Và Câu Chuyện Nghĩa Tình Của "Vua Bò"
Quay ngược bánh xe lịch sử, món bò một nắng không phải tự nhiên mà có. Ngày xưa, những thợ săn người Jrai dũng mãnh lội rừng sâu săn nai. Khi hạ được những chú nai lớn, ăn không hết, họ lóc thịt thành từng tảng, tẩm ướp muối rừng rồi phơi dưới nắng gắt hoặc treo lên gác bếp để dành làm lương thực dự trữ cho những ngày mưa gió. Về sau, khi ý thức bảo vệ động vật hoang dã nâng cao, người dân không còn săn bắn nữa. Họ mang chính công thức phơi phóng độc đáo ấy áp dụng vào nguồn thịt bò cỏ nuôi rông của gia đình.
Nhắc đến sự trù phú của đàn bò cỏ Gia Lai, em xin kể cho cả đoàn nghe một câu chuyện vô cùng xúc động về ông Ksor Det (sinh năm 1934 và mất năm 2020), ở buôn Thim, xã Phú Cần. Người Jrai kính trọng gọi ông là Vua bò Ama Doa. Thời kỳ đỉnh cao, đàn bò của ông lên tới gần năm trăm con. Thay vì giữ làm giàu cho riêng mình, Ama Doa đã cho người dân nghèo trong buôn làng nuôi rẽ. Cứ bò cái đẻ hai con thì người nghèo được nhận một con, ông nhận một con. Nhưng nuôi bò rẽ thì phải dắt bò đến nhà ông để đếm, cực khổ cho bà con quá. Ông liền bảo: "Từ nay không dắt bò đến nữa, dùng dây thay bò, ai nhận nuôi bao nhiêu con thì mang đến bấy nhiêu sợi dây buộc vào đây cho ta."
Niềm tin mộc mạc như cây rừng ấy đã giúp hàng trăm hộ nghèo có của ăn của để, xây được nhà cửa khang trang từ tiền bán bò. Khi ông mất ở tuổi tám mươi tám, những người nhận nuôi rẽ đã tự nguyện dắt bò đến trả cho con cháu ông, không thiếu một con. Đám tang của Vua bò Ama Doa là đám tang lớn nhất cộng đồng Jrai, hơn mười con bò đã được làm thịt để tiễn đưa linh hồn người đàn ông nhân hậu về với tổ tiên. Từ đàn bò cỏ nghĩa tình ấy, người Jrai đã chắt chiu làm nên món bò một nắng gửi đi khắp mọi miền tổ quốc.
3. Nghệ Thuật "Một Nắng Hai Sương" Khắt Khe Trong Chế Biến
Để làm ra một miếng bò một nắng chuẩn vị, quy trình chế biến là cả một nghệ thuật đòi hỏi sự khắt khe từ khâu chọn thịt. Người thợ chỉ lấy phần thịt đùi sau hoặc thịt thăn ngon nhất của con bò cỏ tơ vừa mới mổ vào sáng sớm để đảm bảo độ tươi dẻo. Thịt được lóc sạch màng gân, thái thành từng tảng lớn bằng bàn tay với độ dày từ 1 đến 1.5 cm. Người Jrai tẩm ướp thịt với sả băm, tỏi, hành phi, muối, đường, hạt mè và không thể thiếu ớt xiêm rừng – loại ớt cay xé lòng của vùng đất nắng.
Sau khi ngấm gia vị, thịt được mang ra phơi dưới cái nắng như đổ lửa đặc trưng của vùng cao nguyên từ ba đến bốn tiếng đồng hồ. Dưới sức nóng khắc nghiệt, thớ thịt se lại bên ngoài, chuyển màu đỏ sẫm nhưng bên trong vẫn giữ nguyên độ dẻo mềm, mọng nước và màu hồng tươi tự nhiên. Người ta gọi là "một nắng hai sương" để nhớ đến công lao cực nhọc của người thợ canh nắng, lật trở từng miếng thịt đều tay.
4. Từ Món Ăn Bản Địa Đến Thương Hiệu OCOP Vươn Tầm Quốc Gia
Từ một món ăn dân dã chống đói của đồng bào Jrai, bò một nắng muối kiến vàng ngày nay đã trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn, giúp thay đổi diện mạo của vùng đất chảo lửa Krông Pa. Sản phẩm đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu bảo hộ "Bò Krông Pa - Gia Lai" vào tháng 4 năm 2022.
Cả nhà mình ơi, khi chúng ta thưởng thức món ăn này, chúng ta không chỉ đang nạp năng lượng cho cơ thể, mà đang trực tiếp góp phần bảo tồn một nét đẹp văn hóa lâu đời của người Jrai. Mỗi gói bò một nắng được mua tại các cơ sở uy tín đạt chuẩn OCOP là sự tiếp sức cho sinh kế của đồng bào nghèo nuôi bò cỏ nơi đây.
Dù hành trình của chúng ta hôm nay chỉ đi ngang qua Gia Lai mà không rẽ vào chảo lửa Krông Pa, nhưng hương vị của món ăn này đã lan tỏa khắp các trạm dừng chân trên dọc tuyến đường này. Chỉ lát nữa thôi, khi đoàn mình dừng chân nghỉ ngơi, khứu giác và vị giác của quý vị chắc chắn sẽ bị đánh thức bởi mùi bò nướng thơm phức trên bếp than hồng, hòa quyện cùng vị chua thanh, béo ngậy độc nhất vô nhị của muối kiến vàng. Chúc quý vị sẽ có một hành trình khám phá và thưởng thức văn hóa ẩm thực Gia Lai thật trọn vẹn và đong đầy cảm xúc!
