👋 Kính thưa quý cô chú, anh chị và các bạn!
Có người từng nói rằng, muốn biết một vùng đất giàu hay nghèo thì hãy nhìn vào những ngôi nhà. Nhưng với miền Tây Nam Bộ, muốn hiểu cuộc sống của người dân thì hãy nhìn vào những chiếc ghe. Bởi từ lúc một đứa trẻ cất tiếng khóc chào đời cho đến khi một con người khép lại cuộc đời mình, chiếc ghe gần như đều hiện diện trong từng chặng đường của cuộc sống.
Ngày xưa, khi đường bộ còn vô cùng khó khăn, mỗi gia đình miền Tây đều xem chiếc ghe như chiếc xe máy của thời hiện đại. Sáng sớm, ghe đưa người lớn ra đồng, ra vuông tôm, đưa ngư dân đi giăng câu, thả lưới. Trưa về lại chở đầy cá tôm, rau trái, lúa gạo. Chiều đến, ghe lại đưa con trẻ sang trường, đưa người già sang nhà hàng xóm hay đưa cả gia đình đi chợ.
Có những vùng sâu của Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang hay Cà Mau, suốt nhiều tháng mùa nước nổi, chiếc ghe gần như là phương tiện duy nhất kết nối con người với thế giới bên ngoài.
1. Nhịp Sống Mùa Nước Nổi Và Không Gian Kinh Tế Chợ Nổi
Đặc biệt vào khoảng tháng 7 đến tháng 11 âm lịch, khi mùa nước nổi tràn về, đồng ruộng mênh mông biến thành biển nước. Nhiều nơi không còn nhìn thấy bờ ruộng hay con đường đất nữa, chỉ còn những mái nhà thấp thoáng giữa màu nước phù sa. Chính lúc ấy, chiếc ghe phát huy hết vai trò của mình. Ghe trở thành chiếc cầu nối cuộc sống, giúp người dân đi thu hoạch bông điên điển, đặt lợp bắt cá linh, hái bông súng, vận chuyển lúa và tiếp tế lương thực.
🍀 Người miền Tây chưa bao giờ xem mùa lũ là điều đáng sợ. Họ gọi đó là mùa nước nổi, bởi con nước mang theo phù sa, tôm cá và nuôi dưỡng cả vùng đồng bằng màu mỡ.
Không chỉ là phương tiện đi lại, chiếc ghe còn là một không gian kinh tế di động vô cùng độc đáo. Từ nhiều thế kỷ trước, khi giao thông đường bộ chưa phát triển, người dân đã nghĩ ra cách đưa cả cửa hàng của mình lên sông. Và từ đó, những chợ nổi ra đời. Nhắc đến miền Tây là nhắc đến chợ nổi Cái Răng, chợ nổi Cái Bè, chợ nổi Long Xuyên, chợ nổi Ngã Bảy – nơi hàng trăm chiếc ghe họp chợ từ lúc tinh mơ.
Điều đặc biệt là người bán không cần treo bảng hiệu. Họ chỉ dựng trước mũi ghe một cây sào tre gọi là cây bẹo, rồi treo lên đó những sản phẩm mình bán. Treo dừa là bán dừa. Treo bí là bán bí. Treo khóm là bán khóm. Chỉ cần nhìn từ xa, khách đã biết chiếc ghe ấy bán gì. Đây được xem là một trong những hình thức quảng cáo thông minh và độc đáo nhất của cư dân thương hồ Nam Bộ.
Có những gia đình sống cả đời trên một chiếc ghe. Phía trước là khoang chứa hàng, giữa ghe là nơi sinh hoạt, phía sau là gian bếp nhỏ với chiếc bếp đất được thiết kế rất khéo để không bị đổ khi ghe chòng chành. Trẻ con lớn lên trên ghe, biết bơi trước khi biết chạy, biết chèo xuồng từ rất sớm và xem dòng sông như sân chơi của tuổi thơ. Cuộc sống lênh đênh ấy đã tạo nên tính cách phóng khoáng, hào sảng và nghĩa tình của người miền Tây.
2. Chiếc Ghe Cưới Và Tâm Hồn Người Nam Bộ Qua Câu Hò
Chiếc ghe còn hiện diện trong những thời khắc thiêng liêng nhất của cuộc đời. Ngày xưa, ở những vùng nhiều kênh rạch của Tiền Giang, Bến Tre, Vĩnh Long, lễ rước dâu bằng ghe cưới là một phong tục rất đẹp. Cả đoàn từ năm đến mười chiếc xuồng hoặc ghe nhỏ được trang trí bằng hoa, lá dừa và cờ màu rực rỡ nối đuôi nhau trên sông. Chú rể mặc áo dài khăn đóng, cô dâu duyên dáng trong tà áo truyền thống bước xuống ghe giữa tiếng cười nói rộn rã. Tiếng đàn ca tài tử vang lên giữa không gian sông nước khiến đám cưới miền Tây mang một vẻ đẹp rất riêng, mộc mạc nhưng đầy tình nghĩa.
Thưa quý vị, nếu cuộc sống tạo nên chiếc ghe thì văn học dân gian lại thổi hồn vào chiếc ghe bằng những câu hò, điệu lý và lời ca dao ngọt ngào. Trong những đêm trăng sáng trên sông Hậu hay sông Tiền, khi người chèo ghe phải vượt hàng chục cây số giữa dòng nước mênh mông, những câu hò chèo ghe cất lên vừa để giữ nhịp mái chèo, vừa để xua tan mệt nhọc.
"Gió nam non thổi lòn hang chuột,
Tui thấy cô Ba chèo xuồng... tui đứt ruột, đứt gan."
Trong ca dao, chiếc ghe còn là biểu tượng của tình yêu, nỗi nhớ và cả những cuộc chia ly mưu sinh nhọc nhằn:
"Ghe ai đỏ mũi trảng lườn,
Phải ghe Gia Định xuống vườn thăm em."
"Bìm bịp kêu nước lớn anh ơi,
Buôn bán không lời chèo chống mỏi mê."
3. Tín Ngưỡng Đôi Mắt Ghe Và Những Điều Kiêng Kỵ Đi Sông
Đối với người miền Tây, chiếc ghe còn mang yếu tố tâm linh rất sâu sắc. Trên nhiều chiếc ghe lớn vẫn còn bàn thờ Bà Cậu – những vị thần được xem là bảo hộ người đi sông nước. Khi đóng một chiếc ghe mới phải thực hiện nghiêm ngặt các nghi lễ như cúng ghim lô, lễ lên nề và đặc biệt là lễ hạ thủy để xin phép Thủy thần.
👁️ Tín ngưỡng độc đáo: Một hình ảnh quen thuộc là đôi mắt ghe được vẽ hai bên mũi. Người miền Tây quan niệm chiếc ghe cũng giống như một sinh vật sống. Ghe có mắt để nhìn đường, để tránh bãi cạn, tránh gốc cây ngầm và xua đuổi những điều không may. Vì thế, người ta rất kiêng người lạ sờ vào mắt ghe.
Cũng từ niềm tin ấy mà người đi ghe truyền lại cho nhau rất nhiều điều kiêng kỵ:
- Không được úp ngược nồi niêu, xoong chảo vì sợ chiếc ghe cũng sẽ bị lật úp.
- Không được bước qua mũi ghe vì đó là nơi linh thiêng.
- Không nói tục, chửi thề hay gọi thẳng tên cá sấu, thuồng luồng mà phải gọi tránh đi là ông Năm, ông Lớn để tỏ sự kính trọng với tự nhiên.
4. Giai Thoại Lịch Sử Và Biểu Tượng Nghĩa Đồng Bào
Lịch sử của chiếc ghe còn gắn với nhiều câu chuyện truyền kỳ thú vị. Như chuyện Nguyễn Ánh (vua Gia Long) trong những năm tháng bôn tẩu đã từng được cặp ngỗng lớn dẫn đường vượt vùng nước xoáy nguy hiểm gần cù lao Đồng Phú thoát khỏi quân Tây Sơn. Hay câu chuyện về ông Dầu Quăng, người thương hồ khỏe mạnh một mình ném đá làm gãy cột chèo của toán cướp sông, khiến người dân sau này thường treo tên ông trước mũi ghe để xua đuổi kẻ xấu.
Đặc biệt hơn cả là cuộc khai quật tại Nhơn Thành (Phong Điền, Cần Thơ) vào những năm 1990, phát hiện dấu tích thương cảng cổ cùng chiếc thuyền độc mộc dài 5,4 mét thuộc văn hóa Óc Eo, minh chứng miền Tây từng là một trung tâm giao thương quốc tế sầm uất từ hơn một nghìn năm trước.
Và trong những mùa lũ lịch sử của đồng bằng sông Cửu Long, những chiếc ghe lại một lần nữa trở thành biểu tượng của nghĩa đồng bào. Không ít chủ ghe đã tình nguyện đưa ghe của mình đi cứu người, chở lương thực, nước uống và thuốc men đến những vùng bị cô lập giữa biển nước, thể hiện trọn vẹn tinh thần "lá lành đùm lá rách" mộc mạc mà cao quý.
Thưa quý vị, càng lắng nghe những câu chuyện ấy, chúng ta càng hiểu rằng chiếc ghe không chỉ chở hàng hóa hay con người. Nó còn chở theo ký ức của cả một vùng đất, chở theo tiếng hò, lời ca, những phong tục đẹp và cả niềm tin của bao thế hệ cư dân sông nước. Chính vì vậy, chiếc ghe đã trở thành biểu tượng văn hóa không thể thay thế của miền Tây Nam Bộ.
Và ở phần cuối của hành trình, em xin mời quý cô chú, anh chị và các bạn cùng nhìn lại những giá trị lớn lao mà chiếc ghe vẫn đang gìn giữ trong du lịch hiện đại, những "cái nhất" đầy tự hào của văn hóa ghe xuồng Nam Bộ, cũng như thông điệp ý nghĩa mà người miền Tây muốn gửi gắm cho các thế hệ mai sau.
